Ort 1651 – bydgoski, z poznańskiej mennicy

Ort 1651 – bydgoski, z poznańskiej mennicy
Bardzo ciekawe jest mennictwo początkowego okresu panowania Jana Kazimierza. Pojawia się wówczas wiele nowych typów monet, które jak szybko się pojawiają, tak szybko znikają. Giną najpierw w wojennej zawierusze potopu szwedzkiego, a później w tyglach rozpalonych pod emisję tymfów, mających ratować wycieńczony wojnami skarb państwa. Dziś zdecydowana większość tych wczesnych emisji, szczególnie koronnych, z lat 1649-1652 należy do monet rzadkich i bardzo rzadkich. Nic dziwnego, że intrygują one kolekcjonerów i badaczy.

Bardzo ciekawe jest mennictwo początkowego okresu panowania Jana Kazimierza. Pojawia się wówczas wiele nowych typów monet, które jak szybko się pojawiają, tak szybko znikają. Giną najpierw w wojennej zawierusze potopu szwedzkiego, a później w tyglach rozpalonych pod emisję tymfów, mających ratować wycieńczony wojnami skarb państwa.

Dziś zdecydowana większość tych wczesnych emisji, szczególnie koronnych, z lat 1649-1652 należy do monet rzadkich i bardzo rzadkich. Nic dziwnego, że intrygują one kolekcjonerów i badaczy.

Monety mówią

Tak napisał na swoim blogu Pan Jerzy Chałupski, odnosząc się do prowadzonych badań nad miedzianym mennictwem Augsta III Sasa.

W pełni się z nim zgadzam, a szczególnie „gadatliwe” stają się w grupie 🙂

Gdy weźmiemy pojedynczą monetę w rękę, to zazwyczaj jest ona „niema”. Identyfikujemy ja w oparciu o katalog, odkładamy na miejsce i tyle z rozmowy. Gdy jednak będziemy tak odkładać monety przez pewien czas, a później przyjrzymy się całej zgromadzonej grupie, to okaże się, że wcale nie są już tak nieme. Monety zaczną nam się układać w logiczne ciągi, a w głowie same będą się formować wnioski.

Nie bójmy się ich słuchać

Tak umiejętnością słuchania i odwagą pójścia za tym głosem wykazał się niedawno Pan Marcin Żmudzin.

Przez lata zbierając grosze Zygmunta III Wazy dobrze opatrzył się w ich stylistyce. Dodatkowo duże obycie w szerokiem zakresie mennictwa ma na co dzień, pracując w Gabinecie numizmatycznym.

Dzięki temu zauważył on niekonsekwencję w dotychczas przyjętej klasyfikacji, głębiej zainteresował się tematem i w rezultacie przeniósł grosza i szeląga 1597 z Poznania do Lublina.

Polecam ciekawe opracowania jego autorstwa w tym temacie – postawienie tezy, a następnie jej udowodnienie: GroszSzeląg cz.1 i Szeląg cz.2. Warto też przeczytać polemikę Dariusz Marzęty na blognumizmatyczny.pl.

Nie zawsze mówią prawdę

Słuchać trzeba, ale to co mówią – jeśli jest taka możliwość – należy weryfikować i odnosić do zewnętrznych źródeł, gdyż można łatwo dać się zwieść.

Jest jeden taki kłamca

Niesłychanie zwodniczy jest jeden z ortów koronnych Jan Kazimierza, z rocznika 1651.

Jego wygląd o pochodzeniu mówi jedno, a fakty świadczą drugie.

Zresztą zobaczcie sami.

Orty bydgoskie Jana Kazimierza 1651

W grupie poniższych trzech monet kwestia mennicy nie podlega żadnej dyskusji. Legenda na rewersie wyraźnie głosi CIVITAT BIDOSTIENS

Ort Bydgoszcz 1651 – awers

Ort Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana z 2-1 i C-G po bokach tarczy

Ort Bydgoszcz 1651 – awers

Ort Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana z 1-8 i C-G po bokach tarczy

Ort Bydgoszcz 1651 – awers

Ort Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana z 1-8 i C-G po bokach pół-owalnej tarczy

Ort 1651 AT – bydgoski styl – poznańskie wykonanie

Inaczej chyba być nie może. Popatrzcie na poniższą monetę. Ona aż krzyczy

Jestem z Bydgoszczy, jak moi trzej w/w bracia. Ta sama wykonała mnie ręka i tych samych punc użyła.

Ort Bydgoszcz 1651 – awers – popiersie w stylu jak powyżej, jedynie nie dzieli napisu otokowegoOrt Bydgoszcz 1651 – awers – popiersie w stylu jak powyżej, jedynie nie dzieli napisu otokowego

Ort Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana z 1-8 i A-T po bokach owalnej tarczyOrt Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana z 1-8 i A-T po bokach owalnej tarczy

Trudno zaprzeczyć, to fakt oczywisty i widoczny „czarno na białym”. Choć w legendzie rewersu brak BIDOSTIENS to styl i użyte punce niewątpliwie te same.

Jest tylko jedno małe ale – litery A-T po bokach owalnej tarczy!

Pierwsze trzy z pokazanych powyżej ortów miały po bokach tarczy litery C-G, czyli inicjały Krzysztofa Guttmanna – dzierżawcy mennicy bydgoskiej w całym, pierwszym okresie jej działalności za Jana Kazimierza – w latach 1650-1652.

Litery A-T po bokach tarczy to już inicjały Andrzeja Tymfa, dzierżawiącego w latach 1650-1659 tylko mennicę w Poznaniu.

Skoro moneta jest oznaczona inicjałami Andrzeja Tymfa, to nie inaczej, jak z mennicy będącej pod jego zarządem wyjść musiała, czyli z Poznania!

Andrzej Tymf dzierżawi mennicę poznańską od 1650 roku, ale pierwsze monety z niej wypuszcza dopiero z datą 1651. Zapewne i rozmiar produkcji w roku 1651 nie był duży – możliwe, że nie obejmował całego roku – gdyż obecnie monety poznańskie z tego rocznika są rzadki, a z rocznika 1652 są już pospolitsze.

Więc jak mógł powstać powyższy ort ?

Andrzej Tymf rozkręcając mennicę poznańską w roku 1651 zapewne, po prostu zamówił u bydgoskiego rytownika stemple do orta, do swojej mennicy.

Inna możliwość, to że „podkupił” rytownika z Bydgoszczy, zatrudniają go u siebie, w Poznaniu, ale wersja ta jest jednak mniej prawdopodobna, gdyż kolejne emisje monet poznańskich wyraźnie różnią się stylistycznie.

Zobaczcie sami.

Orty poznańskie Jana Kazimierza od roku 1651

Ort Poznań 1651 – awersOrt Poznań 1651 – awers

Ort Poznań 1651 – rewers – odmiana bez POSNAN w legendzieOrt Poznań 1651 – rewers – odmiana bez POSNAN w legendzie

Ort Poznań 1652 – awersOrt Poznań 1652 – awers

Ort Poznań 1652 – rewersOrt Poznań 1652 – rewers

Ort Poznań 1653 – awersOrt Poznań 1653 – awers

Ort Poznań 1653 – rewersOrt Poznań 1653 – rewers

Ort Poznań 1654 – awersOrt Poznań 1654 – awers

Ort Poznań 1654 – rewersOrt Poznań 1654 – rewers

Ort Poznań 1654 – awersOrt Poznań 1654 – awers

Ort Poznań 1655 – rewersOrt Poznań 1655 – rewers

Ort Poznań 1657 – awersOrt Poznań 1657 – awers

Ort Poznań 1657 – rewersOrt Poznań 1657 – rewers

Ort Poznań 1658 – awersOrt Poznań 1658 – awers

Ort Poznań 1658 – rewersOrt Poznań 1658 – rewers

Ort Poznań 1659 – awersOrt Poznań 1659 – awers

Ort Poznań 1659 – rewersOrt Poznań 1659 – rewers


Podsumowanie

Temat intrygujący i ciekawy.

Przedmiotowy ort 1651 A-T wykonany w bydgoskim stylu zwrócił naszą uwagę – moją i Pana Marcina – już w monecie przyjmowania na aukcje. Obaj się wtedy zdziwiliśmy: „Jak to poznański? Przecież to wypisz, wymaluj Bydgoszcz.”

Kilka dni temu jeden z kolekcjonerów rownież ropoczął dyskusje w tym temacie, zaintrygowanym ewidentnie bydgoskim ortem, przypisywanym Poznaniowi.

Dziś ja wszedłem na naszą stronę aukcyjną, zobaczyłem ciąg świeżo dodanych ortów koronnych Jana Kazimierza i ponownie zaintrygowała mnie ta moneta.

Postanowiłem się z nią w końcu „rozmówić”… i stąd ten wpis na blogu. Jak widać to wyjątkowo „gadatliwa” moneta 🙂

A jak naprawdę powstał ten poznański ort?

Odpowiedzi na tą zagadkę udzielił Sergiusz Stube – prowadzący blog Dukaty Rzeczpospolitej – po przeczytaniu tegoż artykułu, ale zakończonego na powyższym akapicie.

Podsumował, że powyższe założenia dobre, że to ta sama ręka wykonała stemple orta poznańskiego i bydgoskiego. Prawda jest jednak taka, że nie była to ręka rytownika z Bydgoszczy, gdyż zarówno Bydgoszcz, jak i Poznań musiały wówczas zamawiać stemple w Gdańsku, u Hoehn’a.

Można to wywnioskować studiując ich stylistykę w szerszym zakresie, w zestawieniu właśnie z gdańskimi pracami Hoehn’a. Doskonałym materiał porównawczym są tutaj dukaty bydgoskiepoznańskie i gdańskie z rocznika 1651 opisane niegdyś przez Sergiusza Stube na facebook’owym blogu Dukaty Rzeczpospolitej.

Dzięki uprzejmości w/w autora poniżej załączam zdjęcia przedmiotowych dukatów 1651 roku zestawione razem, w celach porównawczych.

Niech przemówią raz jeszcze 🙂

Dukat Bydgoszcz 1651 – awers – odmiana C-GDukat Bydgoszcz 1651 – awers – odmiana C-G

Dukat Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana C-GDukat Bydgoszcz 1651 – rewers – odmiana C-G

Dukat Poznań 1651 – awers – odmiana A-TDukat Poznań 1651 – awers – odmiana A-T

Dukat Poznań 1651 – rewers – odmiana A-TDukat Poznań 1651 – rewers – odmiana A-T

Dukat Gdańsk 1651 – awersDukat Gdańsk 1651 – awers

Dukat Gdańsk 1651 – rewersDukat Gdańsk 1651 – rewers

Ciekawostka – podpis gdańszczanina

Sergiusz Stube zwrócił uwagę na jeszcze jeden charakterystyczny i istotny element widoczny na monetach 1651, do których stemple wykonał mieszkający i tworzący w Gdańsku Hoehn. Drobny element „lokalnego patriotyzmu” – na tarczach pogoni nie umieścił właściwego krzyża podwójnego, ale dwa małe krzyże gdańskie 🙂

Pogoń litewska z gdańskimi krzyżami na tarczy – wycinek dukata poznańskiego 1651 r.Pogoń litewska z gdańskimi krzyżami na tarczy – wycinek dukata poznańskiego 1651 r.

Pogoń litewska z właściwym jej, podwójnym krzyżem na tarczy – wycinek z 5 złotych 1831 r.Pogoń litewska z właściwym jej, podwójnym krzyżem na tarczy – wycinek z 5 złotych 1831 r.

Nie widać tego tak dobrze na naszych ortach, ale już na dukacie poznańskim gdańskie krzyże prezentują się w pełnej krasie. Widząc jak wyglądają na dukacie, od razu widać, że i na orcie wykorzystany był ten sam element.

Zatarte, ale odnosząc do powyższego dukat czytelne, dwa krzyże gdańskie na tarczy pogoni, zamiast właściwego krzyża podwójnegoZatarte, ale odnosząc do powyższego dukat czytelne, dwa krzyże gdańskie na tarczy pogoni, zamiast właściwego krzyża podwójnego

Zakończenie – im szerszy horyzont, tym więcej widać

Paweł Jasienica, bodajże w „Polskich Anarchii” pisał, że problemem wielu historyków jest patrzenie na historię Polski lokalnie, bez odniesienia jej szerszej perspektywy. Nie jesteśmy bezludną wyspą – szersze spojrzenie wyjaśnia wiele więcej i gdy wydaje się, że mamy do czynienia z lokalny problemem, to jego analogie często można znaleźć np. we Francji, czy Anglii.

Podobnie w przypadku analizy tego orta. Nie wystarczyło jego lokalne rozpatrywanie pomiędzy Bydgoszczą, a Poznaniem, gdyż właściwa odpowiedź była w Gdańsku 🙂

To gdański mistrz robił wówczas stemplem zarówno do monet bydgoskich, jak i poznańskich i stąd taka ich zbieżność ikonograficzna.

Pozdrawiam – Damian Marciniak

Wszystkie powyżej pokazane orty pochodzą z nadchodzącej Aukcji 6 GNDM.pl, która odbędzie się w dniach 5-9 października 2018 r. Katalog aukcyjny dostępnych pod adresem aukcje.gndm.pl.

Zamieszczone we wpisie zdjęcia dukatów pochodzą ze strony Dukaty Rzeczpospolitej i zostały tutaj wykorzystane za zgodą autora.

keyboard_arrow_up
add